کاشف الملک؛ چهارمین رئیس بلدیه

سعادتمند| تقریبا همه می دانند که پیش از تشکیل بلدیه در ارض اقدس مشهد، تولیت آستان قدس رضوی علاوه بر انجام وظایف خود در قبال حرم و زائران حضرت دوست، به رتق وفتق امور شهر هم مشغول بوده اما پس از تشکیل بلدیه به دلیل نبود منابع موثق و پژوهش کافی، هرگاه حرف از تاریخِ تشکیل شهرداری در مشهد می شده است، خیلی ها به غلط «میرزا عبدالرحیم مقدس کاشف زند» ملقب به «کاشف الملک» را نخستین شهردار مشهد معرفی می کرده اند. این اشتباه سبب شده است در مصاحبه خبرنگاران نیز او با این عنوان برای مردم شهر توصیف شود. گفت وگو با نبیره کاشف الملک در روزنامه شهرآرا و خراسان در سال های1394 و 1397 گواهی بر این ادعاست. جالب است بدانید که طبق اسناد پژوهش شده در دو سال اخیر و همچنین پس از ارائه اسناد قدیمی که در خاندان «مسعودی خراسانی» به صورت موروثی حفظ می شد، تاریخ زیر غبارِ روزگار مانده بلدیه در مشهد رخ عیان می کند و کاشف به عمل می آید که کاشف الملکِ شهردار درواقع چهارمین رئیس بلدیه در سناباد قدیم بوده است و پیش از او «میرزا یحیی بن محمود ملقب به مشاورالوزاره»، دو دوره ریاست بلدیه شهر را به عهده داشته است. ناگفته نماند که این اشتباه به دلیل منحل شدن چندباره بلدیه در دوره های مختلف در مشهد رخ داده است. همچنین طبق اسناد ارائه شده توسط خاندان مسعودی خراسانی، «میرزا حسن خان مسعودی خراسانی ملقب به شجاع الایاله» پیش از مشاورالوزاره، دستی در گرداندن امور شهر داشته و درواقع «نخستین رئیس بلدیه» در مشهد او بوده است.
اما قصه سندخوانیِ اسناد باقی مانده در مرکز اسناد آستان قدس، مجلس و مرکز اسناد انقلاب اسلامی تهران، به اینجا ختم نمی شود و ذکر نام «منتصرالملک» در خط های جوهرین سنه1286، عمر بلدیه در مشهد را از زمان شجاع الایاله نیز به عقب تر می برد تا او به عنوان «نخستین رئیس انجمن بلدیه مشهد»، نامش سرفهرستِ نام شهرداران ارض اقدس نوشته شود. ذکر این سطرها گرچه از نظر تاریخی اهمیت دارد، نمی تواند نقش کاشف الملک و خدمات او را در ایجاد پایه های مشهد نوین کمرنگ کند. آشنایی بیشتر با او بهانه ای شد تا در گفت وگو با «هوشنگ کاشف پور»، نبیره کاشف الملک، از مردی نظامی بگوییم که بیش از یک قرن پیش با طراحی خیابان جنت و تنظیف کوچه ها و معابر، مشهد امروز را به مردم روزگارانِ بعد از خود هدیه داد.
هوشنگ کاشف پور که هفتادسالگی را پشت سر گذاشته، در زمان مرگ کاشف الملک پسربچه ای شش ساله بوده است که خاطرات بی رنگی را در یاد دارد؛ همین است که اندک اسناد باقی مانده در خانواده و خاطرات والدینش را گواه می گیرد و می گوید: «سلسله خاندانی جدم، سرتیپ عبدالرحیم کاشف زند، با سه نسل به کریم خان زند در شیراز می رسد اما خودش متولد مشهد بوده است. او که طبق اعداد و ارقام سجلش، متولد سنه1256 بوده، پس از ختم پایان دوره تحصیلات ابتدایی برای ادامه تحصیل راهی بلاد تزارها می شود. رشته عمران و نقشه برداری را در روسیه، کامل می کند و برای چندسالی در کشوری غریب، روزگار می گذراند اما پس از چندی ازآنجاکه مرحوم میرپنج، پدر کاشف الملک، با حکم رکن الدوله(حاکم خراسان)، مامور تحدید حدود این بلاد شده بود، به ایران بازمی گردد و مدتی همراه پدرش، مامور خدمتگزاری به مردم مشهد می شود. آن طور که در «تاریخ مورخ الدوله سپهر» نیز آمده است، او ابتدا به مدت دو سال مرز بین ایران و روسیه را به سرپرستی سرهنگ «شلوکف» روس و ژنرال «ماکلین» انگلیسی مشخص می کند. همین امر هم سبب می شود تا از مظفرالدین شاه، لقب «کاشف الملک» را بگیرد و این عنوان تا همیشه در پسوند نامش باقی بماند.
آن طور که حافظه فرزند کاشف الملک یاری می کند، گویا او در زمان قدرت گرفتن رضاخان، برای مدتی از شهر دور می شود؛ قصه از این قرار است که قوام السلطنه، والی خراسان، پیش کاشف الملک می آید تا او را وادار به تبعیت از رضاخان کند اما او که مردی نظامی بوده است، زیر بار نمی رود و با گفتن این جمله که «من سرباز احمدشاهم» از خود رفع تکلیف می کند. این سرپیچی سبب می شود سربازان قوام السلطنه به خانه اش در خیابان دروازه طلایی حمله کنند. در این غائله، تیری به کلاهِ کاشف الملک برخورد می کند اما او جان به در می برد و تا روزی که به ریاست بلدیه مشهد می رسد، به املاک اجدادی اش در چهاربرج می گریزد و در همان جا می ماند. کاشف الملک در سنه1291 تا 1295شمسی عهده دار ریاست بلدیه و رئیس پلیس و نظمیه مشهد می شود. او در این دوران، خدمات بی شماری در مشهد انجام می دهد که طراحی و ساخت خیابان جنت به عنوان نخستین خیابان مدرن مشهد ازجمله آن هاست. هوشنگ کاشف پور طبق خاطراتی که برایش نقل شده است، تعریف می کند که امنیت شهر برای کاشف الملک به عنوان یک مرد نظامی، بسیار اهمیت داشته است، از همین رو یک روز به دکاکین و مغازه داران خیابان جنت دستور می دهد که پس از اتمام کار، درِ حجره هایشان را نبندند، زیرا این شهر باید آن چنان امن باشد که کسی نتواند دست دزدی به سوی مال کسی دراز کند. طبق این خاطره، مغازه دارها دو شبانه روز به در حجره شان قفل وبست نمی زنند و تخلفی نیز صورت نمی گیرد.
علاوه بر این در یکی از اسنادی که به تاریخ(آذر) 1295شمسی مهر خورده، چنین ذکر شده است: «شن ریزی و سنگ فرش بالاخیابان با موافقت آستان قدس، شروع و مقرر می شود چون نهر وسط بالاخیابان متعلق به آستانه است، دوثلث مخارج را آستانه بپردازد و یک ثلث دیگر از عایدات شهری پرداخت شود. هزینه تعمیر دو هزار و سیصد و سه قران می شده که کاشف الملک صورتی از مخارج را تهیه و تایید می کند و برای آستانه و ایالت خراسان و سیستان ارسال و مبلغی را هم برای امور تنظیف شهر هزینه می کند.» همچنین در سند تاریخی 8آبان سال1299 شمسی نیز آمده است: «بر حسب تقاضای نواب حاجی سیدمحمدمصطفی که از سادات جلیل القدر هندوستانی است، 15دستگاه اتومبیل برای حمل مسافرین و زائرین از درزاب(زاهدان) به مشهد مقدس وقف می شود، لذا جهت ورود اتومبیل ها به ایران، مکاتباتی بین جنرال قونسول اعلی حضرت پادشاه انگلستان و امپراطور هندوستان مقیم در خراسان و متولی باشی آستان قدس رضوی(ظهیرالاسلام حسنی حسینی، سیدجواد بن سیدزین العابدین) صورت گرفت که کاشف الملک به عنوان نماینده آستان قدس رضوی برای تحویل اتومبیل ها معرفی گردید.» این سه سند تنها چند صورت انگشت شمار از خطوطی است که وظایف او را در دوران تصدی ریاست بلدیه مشهد، ذکر کرده است.
کاشف الملک تا 30/9/1295 شمسی بر این سمت باقی بود ولی پس از مدتی استعفای خود از سمت ریاست بلدیه را تقدیم حاکم خراسان کرد. روزنامه چمن درباره استعفای کاشف الملک در این سال چنین می نویسد: «از قرار معلوم، علت استعفای ایشان همان عدم توجهات دولت در امور بلدی بوده است.»